पुस्तक अंश: पृथक् पाइला, पृथक् अनुभूति
  • राजेन्द्रमान डंगोल-

आज पदयात्राको चौथो दिन ।

सँगै सुतेका केही साथीहरूको घुराइले म बिहान छ नबज्दै ब्युँझिसकेको थिएँ । घुर्नेहरूसँग सुत्नु पनि अभिशाप नै हुँदा रहेछ । कम पीडादायी थिएन मेरा लागि, उनीहरूको घुराइ ।

गत्लाङको जस्तै तातोपानीको कम्युनिटी हाउस पनि रूम प्रकोष्ठमा विभाजित थिएन । हामी लहरै सुतेका थियौँ । सहयात्री महिलाहरू त झनै सानो कोठामा खाँदिएर सुतेका थिए । पाँचजना थिए उनीहरू । उनीहरूको अप्ठ्यारोलाई म महसुस गर्न सक्थेँ । निद्राले त छाड्यो तर न्यानो ओछ्यान छाडिहाल्न मनले मानेन । अनिँदो भएरै ओछ्यानमा पल्टिरहेँ ।

यात्रा अझै निकै दिन बाँकी छ । सहयात्रीहरूको घुराइको शिकार भइरहनुपर्ने पो हो कि भन्ने कुरा मनमा खेल्दै थियो । त्यत्तिकैमा मेरो छेवैमा सुतेका विजय प्रधान ब्युँझे । मैले उनलाई खुसुक्क सोधेँ, “सुताइ कस्तो भयो त दाइ ?” उनले भने, “खासै राम्रो त होइन तर गत्लाङमा भन्दा चाहिँ राम्रै भयो ।”

पीडित थिए उनी पनि मजस्तै । हामी दुईबीचको संवादले होला, एकपछि अर्को गर्दै सबैको निद्रा खुल्दै गयो । उठेदेखि नै विजय प्रधानको ‘मुड फ्रेस’ भएको अनुभूति गर्न सकिन्थ्यो । विजय प्रधानको मुखारविन्दबाट ‘तारेमाम’ शब्द प्रस्फुटन भएपछि ओछ्यानबाटै
एकअर्कासँग अभिवादन साटासाट भयो ।

घुर्नेहरूलाई सोधेँ, “तपाईंहरूको सुताइ कस्तो भयो त ?” उनीहरूले भने, “एकदम राम्रो भयो ।”

‘राम्रो किन नहोस् त घुरीघुरी सुतेपछि ।’ विजय प्रधान भुत्भुताउँदै थिए । आफ्नो घुराइले अरूलाई बाधा पारेको थियो भन्ने कत्ति पनि महसुस हुन्थेन उनीहरूलाई । साढे छ बजे डाँडाबाट पिल्पिलाएको घामको झुल्को कम्युनिटी हाउसको झ्यालबाट लुसुक्क भित्र छिरेपछि हामीले ओछ्यान छाड्यौँ । शौचालयको व्यवस्था राम्रो नभएकाले हामी एकपछि अर्को गर्दै बस्तीसँगैको जङ्गलतर्फ लाग्यौँ र पेट सफा ग¥यौँ । ब्रेकफास्ट तयार नहुन्जेल हामी पोखरीतिरै टहलिँदै थियौँ स्थानीयहरूसँगै । महोत्सवले स्थानीयहरूमा फुलाएका आशाका पूmलहरू मुस्कुराउँदो बिहानीको मन्द हावासँग बयली खेलिरहेका थिए । कान्तिपुर टीभीका घुमघाम टोलीले तातोपानीको पोखरीलाई पृष्ठभूमिमा राखेर गर्नुपर्ने छायाङ्कन गर्दै थिए ।

ब्रेकफास्ट सकेपछि योगीजीले त्यो दिनको रुटको बारेमा सामान्य जानकारी दिए । तातोपानी (२,६०० मिटर)बाट पदयात्रा सुरु गरेर नागथली (३,३०० मिटर) पुगी थुमन (२,३०० मिटर) झर्नु चुनौतीपूर्ण यात्रा थियो ।

सहयोगीहरू मेरा सहयात्रीका झोला बोकेर बाटो तताइसकेका थिए । मैले पनि सधैँझैँ आफ्नो झोला काँधमा भिरेँ । अघिल्लो साँझ तातोपानीमा डुबाएर ताजा भएका मेरा खुट्टाहरू यात्रा उठानका लागि लालायित भइसकेका थिए । साढे नौ बज्दा मात्र तातोपानी छोड्ने स्विकृति पायौँ ।

अघिल्लो साँझ गाएको गीत हामी सबैको जिब्रोमा झुण्डिएको थियो । गीतका शब्दका उही गहिराइमा पुगेर नीमाजीले गुन्गुनाउन सुरु गरे–
‘आकाशबाट के उडी आयो, भेडाको ऊनजस्तो……..’

सबैले स्वर खाप्दै उकालो लाग्यौँ । खस्रेका हरिया वृक्षहरूको ओझेलमा पैतालाले थुमनतर्फको यात्राको रेखा कोर्दै गयो, नागबेली पदमार्गमा । उकालै भए पनि हरियालीबीच हिँड्दा असहज भएको थिएन । एकै गन्तव्यमा पुग्नका लागि सबैले एकैसाथ पाइला उठाउँदा थकाइ नै शक्तिमा बदलिएजस्तो महसुस भइरहेको थियो ।

एकै ठाउँमा बसेर काम गर्नेका लागि त हिँड्नुको मज्जा नै बेग्लै हुन्छ । जीवनको नित्यकर्मको पिँजडाबाट बाहिर निस्केर स्वतन्त्र पन्छीजस्तै उड्न पाउने मौका मानिसको जीवनमा कमै हुन्छन् । हाम्रा लागि यस्तै एउटा अवसर थियो यो पदयात्रा । अनुभूतिहरूमै अगाडि बढ्दै गयो यात्रा ।

तामाङ सम्पदा मार्गमा हामीले पार गरेका प्रत्येक बस्ती र कन्दराहरू खुला किताबका पानाजस्तै लागिरहेका थिए ।

सिकाइ र भोगाइ पनि हो पदयात्रा । मैले त्यहाँको वातावरण, मानिसको रहनसहन एवम् जीवनशैली, अनुपम सांस्कृतिक सम्पदा र जैविक विविधतालाई पनि अध्ययन गरिरहेको थिएँ । अवलोकन भ्रमणको उद्देश्य पनि यही नै थियो । वास्तवमा तामाङ सम्पदामार्गको यात्रा प्राकृतिक, सांस्कृतिक एवम् सामाजिक हिसाबले हामी सबैका लागि रोचक हँुदै थियो ।

नास्ताको नाममा तातोपानीमा एक कप कफी मात्र पिएको थिएँ । जङ्गलको बाटो नछिचोलिँदै मलाई भोक लाग्न थालिसकेको थियो । लन्चको लागि बृम्दाङ पुग्नुको विकल्प थिएन । एक घण्टाको बाटो अझै बाँकी नै थियो ।

ज्यानलाई लतार्दै बल्लबल्ल बृम्दाङ पुगियो । २,९०० मिटरको उचाइमा अवस्थित सानो गाउँ आफैँमा एउटा भ्यू प्वाइन्ट पनि रहेछ ।
पदयात्रीहरूका लागि थकाइ मार्दै प्राकृतिक दृश्यहरू अवलोकन गर्न ‘टीआरपीएपी’ले चौपारी बनाएको रहेछ । मनमनै धन्यवाद दिएँ मैले ‘टीआरपीएपी’लाई । केहीबेर त्यहीँ सुस्तायौँ हामी ।

भ्यू प्वइन्टबाट गणेश हिमाल देखियो । शरदको घमाइलो दिन । मध्याह्नको बेला पूर्वतिरबाट प्रवाहित भइरहेको हल्का न्यानो वायुको झोक्काले भ्यू प्वाइन्टमा गाडिएका ध्वजा गणेश हिमालर्फ मोडिएर ‘फर्रफर्र’ ध्वनि निकालिरहेका थिए । मेरा मनका लहरहरू पनि गणेश हिमालको चुचुरोसम्म पुग्थे, त्यही नादको तरङ्गसँगै ।

त्यहाँ बसुन्जेल श्रद्धा र एलिनासँग कान्तिपुर टोलीले ‘बाइट’ लिए ।

दीपेन्द्रले प्रश्न राखे श्रद्धासमक्ष– “कस्तो लागिरहेछ त तामाङ सम्पदामार्गभित्रको पदयात्रा ?”

उनको जवाफ थियो, “असाध्यै खुसी लागेको छ, यी सुन्दर प्राकृतिक छटाहरूमाझ आफूलाई पाउँदा । यी सुन्दर दृश्यहरू मेरो मानसपटलमा सधँै ताजा रहिरहनेछन् । यहाँका मानिसहरूको आतिथ्य सत्कारबाट अति नै प्रभावित भएकी छु ।”

उही प्रश्नको उन्मुक्त जवाफ दिइन् एलिनाले, “यी प्राकृतिक सौन्दर्य, सांस्कृतिक सम्पदा र हिमाली जीवनको त्रिवेणीमा आइपुगेको छु । र, यतिखेर मैले यहाँ ‘म’ पाएकी छु । सायद स्वर्ग भनैकै यही हो कि ! खुसी व्यक्त गर्न मसँग कुनै शब्द नै छैन ।”

यत्तिकैमा उनी अव्यक्त भइन् । प्राकृतिक सौन्दर्यले मान्छेलाई यसरी अमुक बनाइदिँदो रहेछ ।

गणेश हिमालको सौन्दर्यको मातले मैले त भोक पनि बिर्सि पो सकेछु । घुमघाम कार्यक्रमका लागि उनीहरूसँग गरिएको यो छोटो कुराकानीपछि मात्र खाना खायौँ । साढे बाह बजिसकेको थियो । त्यसपछि नागथलीतर्फ लाग्यौँ हामीहरू ।

यात्राका प्रत्येक क्षणहरू अविस्मरणीय हुँदै गइरहेका थिए । तामाङ सम्पदामार्गमा पर्ने सबैभन्दा अग्लो डाँडो नै नागथली रहेछ । हामी बृम्दाङमाथिको देउराली पार गर्दै उक्लियौँ, ३,३०० मिटरको नागथलीको उचाइ चुम्न ।

नागथली आरोहण गर्दा शरीर हल्का थाकेको महसुस भए पनि मनचाहिँ थाकेको थिएन । हाम्रा पाइला नागथलीको शिरमा अवस्थित गुम्बामा पुगेर मात्र रोकिए ।

हामी सबैले बुद्धप्रति समर्पित हुँदै नमन ग¥यौँ ।

भन्छन् ‘जति नै अग्लो उचाइमा पुगे पनि तलबाट उक्लिएको सिँढी कहिल्यै नबिर्सनू ।’ नागथलीको त्यो उचाइमा पुगेर एक पटक म आफँैले हिँडेको बाटो फर्केर हेरेँ । पुड्का देखिएका थिए, वरपरका पहाडहरू ।

आहा, कति सुन्दर ! डाँडो आफैँमा सुन्दर । अनि, त्यत्तिकै सुन्दर यहाँबाट देखिने दृश्यहरू पनि !

नागथलीको आकाशमा नौटङ्की गर्दै नाचिरहेका थिए, बादलका फुल्काहरू । हावाको मादकताले शरीरमा स्फूर्ति जागेको अनुभूति भइरह्यो । उत्तरतर्फ लस्करै उभिएका लाङटाङ– २, लाङटाङ लिरुङ लगायतका तिब्बतको सिमानासम्मका हिमशैल । कुनै मूर्तिकारले निर्माण गरेको गुम्बाभित्रको पद्मासिन बुद्धको मूर्तिजस्तै लाग्थे, ती सबै । यस्तो प्रतीत हुन्थ्यो– ‘हिमालहरूले शान्तिको सन्देशलाई प्रवाहित गरिरहेका छन् ।’

नागथलीमा बसुन्जेलको गफैगफमा योगीजीले भने, “पर्यटकीय सम्भावना बोकेको ठाउँ हो यो । ‘टीआरपीएपी’ले बाटो देखाइदिएको छ । बत्तीमुनिको यो अँध्यारोमा अब पर्यटनको उज्यालो ल्याउनुपर्छ । अवलोकन भ्रमणले निजी क्षेत्रको जिम्मेवारी बढाएको छ ।”
सही थियो उनको कुरा । कुनै पनि गन्तव्यमार्गको पर्यटन प्रवद्र्धनका लागि निजी क्षेत्रको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ । मेरो मनभित्र कल्पनाका तरङ्गहरू उर्लिरहेका थिए किनकि यो यात्राले मलाई व्यावसायिक सोचको एउटा नयाँ घुम्तीमा पु¥याइदिएको थियो ।

नागथलीभन्दा पर ३,५०० मिटरको उचाइमा ठिङ्ङ उभिएको छ– तरुक्ष डाँडो । त्यहाँसम्म पुग्न सकेको भए तिब्बतका चार गाउँहरू (ढा, न्हे, लाङ्जु र ठोङ्सा) पनि देख्न सकिन्थ्यो । हामी त्यो ठाउँसम्म पुग्न चाहन्थ्यौँ, तर त्यहाँसम्म पुग्नकै लागि मात्र पनि साढे दुई
घण्टा लाग्ने भएकाले सम्भव थिएन । हामी पुग्न नसके पनि पदयात्रा तालिकामा त्यो डाँडोलाई समावेश गर्न सकिने कुरा बताए, ‘टीआरपीएपी’का रामचन्द्र सेढाईंले ।

त्यतिखेरसम्म कान्तिपुर टीभीका क्यामराम्यान राजुले नागथलीबाट देखिएका सम्पूर्ण दृश्यहरूलाई क्यामरामा कैद गरिसकेका थिए । साथसाथै क्यामरा हुनेहरूले पनि आ–आफ्ना क्यामरामा पनि दृश्यहरू कैद गरे । उनीहरूले क्यामरामा कैद गरेका ती विम्बहरूलाई मैले भने आफ्नो नयनमा सजाएँ ।

त्यति सुन्दर नागथली छाडिहाल्ने रहर कसैको थिएन । थियो त केवल थुमन पुग्नैपर्ने बाध्यता ।

अघिल्लो दिन मोक्तेन गाउँबाट सुरु भएको उकालो बाटो नागथलीबाट ओर्लन सुरु हुँदो रहेछ । कहिले उकाली, कहिले ओराली । आखिर जिन्दगीको चक्र पनि त यही हो ! हाम्रो पदयात्राको निरन्तरता थियो, त्यो ओरालो । र, त्यो दिनको एकमात्र अन्तिम ओरालो । यतिखेर कवि तुलसी दिवसको एउटा कवितांश सम्झनामा आयो मलाई–

“उक्लँदाउक्लँदै उकालोमा
उक्लेको बाटो नै ओर्लिएपछि
उक्लनेको पनि केही लाग्दो रहेनछ
ओर्लंदा ओर्लंदै फेरि
ओर्लेको बाटो नै उक्लेपछि
ओर्लनेको पनि केही लाग्दा रहेनछ ………”

हो, यहाँसम्म आइपुग्दा हामी धेरै आरोह–अवरोह पार गरिसकेका थियौँ । अनेकौँ पटक मोडिइसकेका थियौँ । थाहा छैन, अझ कति उक्लनु र ओर्लनु अनि मोडिनुपर्ने हो यात्राभरि ! उकालो हिँड्न जति नै कठिन हुन्छ ओरालो पनि । आफ्नै शरीरको भारले खुट्टा खाँदिन्थ्यो । सुस्तरी–सुस्तरी पाइला सार्दै हामीले, धुले गोरेटोमा पदचापहरू छाड्दै । करिब डेढ घण्टाको ओरालोपछि नागथलीकै अर्को पाटोमा पुग्दा जङ्गलको भाग सकियो र भिरालो पाखामा अवस्थित एउटा सुन्दर मानव बस्ती देखियो । त्यही थियो, २,२३८ मिटरको उचाइमा अवस्थित थुमनगाउँ ।

पारिपट्टिको सबैभन्दा परको हरियो पहाडको काखमा मुस्कुराइरहेको अङ्गे्रजी वर्ण “जेड” आकारको बस्ती देखाउँदै योगीजीले भने, “त्यही हो बृदिम, भोलिको गन्तव्य । धेरै टाढा छैन । भोटेकोशीको पुल तरेर उकालो लागेपछि लिङलिङ भन्ने ठाउँमा पुगिन्छ । हाम्रो लन्च त्यहीँ हुनेछ । त्यहाँबाट लगभग दुई घण्टा लाग्ला ।”

थुमन गाउँभन्दा तल बगिरहेको देखियो लाङटाङ खोला । खोलापारि देखिन्थे लिङलिङ र पेल्को लगायतका सुन्दर बस्तीहरू । बृदिमभन्दा धेरै माथि उभिएको देखिन्थ्यो, ६,५९६ मिटरको लाङटाङ– २ । दृश्य हेर्दै हामीले केही क्षण शरीरलाई आराम दियौँ । हामीले फेरि पुरानै लयमा पाइला चाल्यौँ । पाँच बजे थुमनको मिनग्युर साम्लिङ गुम्बा पुगेपछि यात्रा टुङ्गियो ।

गुम्बा अगाडि लामबद्ध भएर प्रतीक्षारत थिए थुमनबासी, हाम्रो स्वागतार्थ । स्वागत र बिदाइ त हाम्रो यात्राका अविस्मरणीय क्षणहरू हुने नै भए । एक ठाउँमा हाम्रो बिदाइ हुन्थ्यो त अर्को ठाउँमा स्वागत, उही लयमा ।

थुमनमा होमस्टेमा बस्ने व्यवस्था गरिएको रहेछ । आज पनि सहयात्रीहरूको घुराइको शिकार हुनुपर्ने हो कि भन्ने चिन्ताको खग्रास थियो मभित्र ।

सेढाईंजीले होम–स्टेसम्म पु¥याइदिए हामीलाई । पदयात्रा सुरु गरेदेखि नै मैले राम्ररी निदाउन पाएको थिइनँ । एसटीएन, एनटीबी, एसएनभी, निजी क्षेत्रका र बाँकीलाई छुट्टाछुट्टै घरमा व्यवस्था गरिएको रहेछ । नम्रता, एलिना, श्रद्धा, आस्था, निर्मला, राजीव, नीमा
छेवाङ, विजय, योगी, म र जेरोन एउटै होमस्टेमा थियौँ । म मनमनै खुसी थिएँ, घुर्ने मित्रहरू नपरेकाले ।

पश्चिमतिर सर्दै गरेको घामलाई पहाडले छेक्दै थियो । अस्ताचलमा गोधूलीका पत्रहरू धमाधम खात लाग्दै थिए । घरमा झोला राखेर केही समय गाउँ घुम्न निस्क्यौ हामी । प्रायः घरहरू गत्लाङकै जस्तै । थुमनका एकजना भलाद्मीले इतिहास बताए मलाई । ‘तिब्बतबाट आएर पुर्खाहरूले यहाँ पहिलो बस्ती बसाएका थिए । उनीहरू आएका बेला यहाँ विभिन्न खालका जडीबुटीहरू झुलिरहेका देखेछन् । तिब्बती भाषामा ‘थोङ’ भनेको ‘देखिनु’ र ‘म्युन’ भनेको ‘एकदमै राम्रो’ हो । यही देखेर नै यहाँ बस्ती बसाइएको र त्यस ठाउँलाई थोङम्युन भन्दाभन्दै अपभ्रंश भएर थुमन भनिन थालिएको रे । तिब्बतबाट आएका दुई भाइमध्ये एक भाइ यहीँ बसेका र एक भाइ स्याब्रु गएका थिए रे । जतिखेर उनीहरू त्यहाँ आएका थिए, त्यतिबेला राक्षसहरूको बिगबिगी थियो रे । राक्षसहरूलाई गुफामा बसेका तिनै लामा भाइहरूले नियन्त्रणमा लिएका थिए रे ।’

उनलाई सोधेँ, “यहाँबाट टिमुरे हँुदै ऐतिहासिक रसुवागढी पुग्न कति समय लाग्छ ?”

“चार घण्टामात्र ।” उनको जवाफ थियो ।

मैले योगीजीसँग प्रश्न राखेँ, “हामी रसुवागढी पनि जान्छौँ त ?”

अघिल्लो पटक त लगेका थियौँ । तर यसपालिलाई सकिएन ।” उनले बताए । थुमनमा साँझ खस्नु अगावै हामी होमस्टे फर्किसकेका थियौँ ।

त्यो सानो घरभित्र बलिरहेको पिलपिल बत्तीको उज्यालोमा घरबेटी दिदी हाम्रा लागि खाना बनाउने तर्खर गर्दै थिइन् । बाहिर चिसो बढ्दै थियो । हामी पुग्ने बित्तिकै चुलो सल्काइन् उनले ।

पाहुना बनेर बस्न पाउँदाको अनुभूति बेग्लै हुँदोरहेछ । त्यो दिनको होमस्टेको अनुभव नौलो थियो, हाम्रा लागि । माटाले बनाएको चुलामा दाउरा झोस्दै हामी त्यो साँघुरो भान्छाकोठाको चुलो घेरेर बस्यौँ, अटेसमटेस गरेर । र, आपसमा ठट्टा गर्दै ।

घरबेटी दिदीले हाम्रा लागि मकै र भटमास भुटिन् । आलु उसिनिन् । टिमुरको छोप हालेको अचार बनाइन् र दालभात पकाइन् । सत्कारमा कोदोको झोल पनि थियो । पदयात्रा सुरु गरेदेखि नै यो टुटेको थिएन । अगेनाको छेउमा बसेर शिथिल देहलाई कोदोको तीनपानेले आँत भिजाउनुको मजा नै भिन्दै । खानापछि पनि निकैबेरसम्म हामीले अँगेनाको डिल छाडेनौँ । एक प्रहर रात बितिसकेछ ।

अगेनाबाट बाहिर निस्केर शान्त थुमनलाई एकछिन हेरेँ । सामुन्नेको हिमालको उचाइ छिचोलेर थुमनमाथि आइपुगिसकेको थियो चाँदनी । सुनसान प्रकृति हेरेँ । थुमनलाई नियालेँ । समस्त प्रकृति नै चन्द्रमाको त्यो स्निग्ध, शीत्तल छहारीमा सुस्ताइरहेको थियो । लाग्थ्यो– प्रकृतिसँगै मस्त निदाइरहेको थुमनले निकट भविष्यमै पर्यटकीय गन्तव्य हुने सपना देखिरहेछ ।

 

(यही साउन २४ गते शुक्रबार, प्रज्ञा भवन कमलादीमा लोकार्पण गरिएको नियात्राकार राजेन्द्रमान डङ्गोलको नियात्रा “यात्राका पाइला”को “दिग्भ्रमित पलहरू” शीर्षकबाट ।)