काठमाडाैं । केही दिनमा नै नेपालको प्रधानमन्त्री बन्न लागेका बालेन्द्र शाह (बालेन)ले नेपाली राजनीतिमा परम्परागत शैलीभन्दा फरक, परिणाममुखी र प्रणाली सुधार गर्ने नेताको रूपमा आफ्नो पहिचान बनाएका छन् । उनको कार्यशैलीमा देखिने प्रमुख विशेषता छिटो निर्णय, स्पष्ट प्राथमिकता र अनावश्यक राजनीतिक प्रभावबाट टाढा रहने प्रयास हो ।

विशेषगरी सुशासन, भ्रष्टाचार नियन्त्रण र रोजगारी सिर्जनाजस्ता संवेदनशील क्षेत्रमा उनले अपनाउने रणनीतिप्रति सर्वसाधारणदेखि विश्लेषक र विदेशी शक्तिहरुले नजिकबाट हेरिरहेका छन् । बालेन यतिवेला धेरै क्षेत्रमा क्रम भंग गर्ने योजनामा रहेको बुझ्न सकिन्छ ।

बालेनको नेतृत्वमा बन्न सक्ने सरकार कस्तो होला भन्ने विषयमा विभिन्न आँकलन भइरहेका छन् । उनी निकट स्रोतहरूसँगको कुराकानीको आधारमा हेर्दा, उनले सानो र प्रभावकारी टोली, विज्ञमुखी नेतृत्व, प्रशासनिक सुधार, स्वार्थ समूहबाट दूरी र कडा निगरानी प्रणालीलाई प्राथमिकता दिने देखिन्छ । यी बुँदाहरूले उनको समग्र काम गर्ने शैलीलाई स्पष्ट रूपमा चित्रित गर्छन्।

सानो तर प्रभावकारी मन्त्रिमण्डल

बालेनको पहिलो प्राथमिकता सानो र छरितो मन्त्रिमण्डल बनाउने देखिन्छ । १५ देखि १८ सदस्यीय टोलीभित्र सरकार सीमित राख्ने सोचले सरकारी खर्च घटाउने मात्र होइन, निर्णय प्रक्रियालाई पनि छिटो र प्रभावकारी बनाउने सम्भावना हुन्छ । यसैमा उनले काम गरिरहेका छन् । विगतमा गठबन्धन सरकारका कारण सबैलाई भाग पुर्‍याउनुपर्ने कारणले यो सम्भव थिएन । यसपटक रास्वपाको एकमान सरकार भएका कारण यो सम्भव देखिन्छ । उनीसँग बिभिन्न दल र समूहलाई समेटनुपर्ने बाध्यता छैन । उसले उनको पार्टीभित्र भने असन्तुष्टि सिर्जना गर्नसक्छ ।

तर, यसलाई सफल बनाउन स्पष्ट मापदण्ड आवश्यक हुन्छ- जसले योग्यता, अनुभव र कार्यक्षमताका आधारमा मन्त्री चयन सुनिश्चित गर्छ। यदि उनले राजनीतिक दबाबलाई सन्तुलित गर्दै यस्तो संरचना कायम गर्न सके भने, यसले शासन प्रणालीमा ठूलो सुधार ल्याउन सक्छ।

विशेषज्ञलाई प्राथमिकता दिने नीति

बालेनको अर्को महत्वपूर्ण विशेषता भनेको विज्ञता र क्षमतामा आधारित नेतृत्व चयन हो । विगतमा देखिएको ‘जो जहाँ पनि मन्त्री बन्ने’ प्रवृत्तिको अन्त गर्दै उनले सम्बन्धित क्षेत्रमा ज्ञान र अनुभव भएका व्यक्तिलाई जिम्मेवारी दिने सोच राखेका छन् । यसले नीतिगत निर्णयहरूलाई वैज्ञानिक, व्यवहारिक र दीर्घकालीन बनाउन मद्दत गर्छ । उदाहरणका लागि, अर्थतन्त्र, पूर्वाधार, स्वास्थ्य वा शिक्षा जस्ता क्षेत्रमा विषयगत ज्ञान भएका व्यक्तिहरूले राम्रो योजना बनाउन सक्छन् । त्यस्ता व्यक्तिहरु रास्वपाको तर्फबाट जितेर पनि आएका छन् ।

प्रशासनिक सुधार र अनुशासन

सिंहदरबारजस्तो केन्द्रमा हुने अनावश्यक भीडभाड, पहुँचवाद र दलाली संस्कृतिलाई नियन्त्रण गर्ने बालेनको सोच प्रशासनिक सुधारको महत्वपूर्ण संकेत हो । सरकारी कार्यालयहरूमा कामभन्दा बढी पहुँच र चिनजानले प्रभाव पार्ने अवस्था अन्त्य गर्न सके, यसले सेवाप्रवाहलाई छिटो, पारदर्शी र विश्वसनीय बनाउन सक्छ । त्यसैले बालेनको ध्यान यसमा छ । यो बुँदामा सफलता प्राप्त गर्ने सम्भावना अपेक्षाकृत उच्च देखिन्छ, किनभने यसका लागि कडा नियम र तत्काल कार्यान्वयन पर्याप्त हुन सक्छ। तर पुरानो प्रशासनिक संस्कार परिवर्तन गर्न सजिलो भने हुँदैन । अर्थतन्त्रले साथ दिएमा उनी कर्मचारीको तलब बढाउने पक्षमा छन् ।

स्वार्थ समूहबाट दूरी कायम गर्ने प्रयास

बालेनले भेटघाट, बधाई र अनौपचारिक पहुँचलाई नियन्त्रण गर्ने नीति लिन सक्ने संकेत दिएका छन् । यसले निर्णय प्रक्रियामा बाह्य प्रभाव कम गर्न मद्दत पुर्‍याउँछ । नेपाली राजनीतिक संस्कृतिमा बधाई, भेटघाट र फोटो खिच्ने परम्परा गहिरो रूपमा बसेको छ, जुन प्रायः स्वार्थ समूहले प्रयोग गर्ने माध्यम बन्ने गरेको छ । यस्तो अवस्थामा यसलाई नियन्त्रण गर्नु चुनौतीपूर्ण हुन्छ ।

तर, यदि उनले पारदर्शी र औपचारिक प्रणाली विकास गरे भने, जस्तैः समय तोकेर मात्र भेटघाट, सार्वजनिक एजेन्डा र निर्णयको खुला जानकारी । यसले सरकारप्रति विश्वास बढाउन सक्छ । यो नीति सफल भएमा, भ्रष्टाचार नियन्त्रण र निष्पक्ष शासनतर्फ ठूलो कदम सावित हुन सक्छ । हुन पनि काठमाडौं महानगरपालिकाको मेयरको रुपमा उनी सधैं स्वार्थी समूहबाट टाढा रहे ।

कडा निगरानी र उत्तरदायित्व

बालेनको नेतृत्वमा मन्त्री र सांसदहरूको कडा निगरानी हुने संकेत देखिन्छ । यसले पदको दुरुपयोग, भ्रष्टाचार र स्वार्थ समूहसँगको मिलेमतोलाई रोक्न सहयोग पुर्‍याउँछ । तर, अत्यधिक निगरानीले कहिलेकाहीँ असन्तुष्टि पनि बढाउन सक्छ । आफ्नै पार्टीभित्र विरोध हुन सक्छ, र निर्णय प्रक्रिया केही हदसम्म जटिल बन्न सक्छ । यसलाई सन्तुलित बनाउन स्पष्ट आचारसंहिता, पारदर्शी मूल्याङ्कन प्रणाली र स्वतन्त्र निगरानी संयन्त्र आवश्यक हुन्छ । जसमा बालेनले काम गरिरहेको बुझिन्छ । यदि सही ढंगले लागू गर्न सकियो भने, यसले उत्तरदायी शासन प्रणाली स्थापना गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ ।

समग्रमा हेर्दा बालेनको काम गर्ने शैली परम्परागत राजनीतिक अभ्यासभन्दा फरक र सुधारमुखी देखिन्छ । उनले सानो मन्त्रिमण्डल, विशेषज्ञ नेतृत्व, प्रशासनिक अनुशासन, स्वार्थ समूहबाट दूरी र कडा निगरानी जस्ता नीति अपनाउने संकेत दिएका छन्, जुन सुशासनको दृष्टिले सकारात्मक छन् । तर यी सबै नीति कार्यान्वयन गर्न राजनीतिक इच्छाशक्ति मात्र पर्याप्त हुँदैन। पार्टीले उनलाई कति सहयोग गर्छ भन्ने पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ ।

यसैकारण, बालेनको सफलताको मुख्य आधार तीन कुरामा निर्भर रहनेछ- दबाब सामना गर्ने क्षमता, स्पष्ट र पारदर्शी निर्णय प्रक्रिया, र दीर्घकालीन संस्थागत सुधार। यदि उनले यी पक्षहरूलाई सन्तुलित रूपमा अघि बढाउन सके भने, उनको नेतृत्वले नेपाली शासन प्रणालीमा नयाँ मानक स्थापित गर्न सक्छ ।