काठमाडौं। विश्वसम्पदा सूचीमा सूचीकृत पशुपति क्षेत्रस्थित जयवागेश्वरी मन्दिरको कलेवर फेर्ने काम तीव्र गतिमा अघि बढिरहेको छ । यस क्रममा जयवागेश्वरी, गणेश र भैरवको माटाको नयाँ मूर्ति निर्माण कार्य भइरहेको छ ।

पशुपति क्षेत्र विकास कोषका सूचना अधिकारी अनिता भट्टका अनुसार हरेक १२र१२ वर्षमा मन्दिरको कलेवर फेर्ने परम्परा रहिआएको छ । सोहीअनुसार वैशाख १८ गतेसम्म कलेवर फेर्ने कार्य सम्पन्न गर्ने लक्ष्यसहित काम भइरहेको उनले बताए।

जयवागेश्वरी मन्दिरमा टाउको काटिनुअघिको अवस्थाको गणेश मूर्ति रहेको मानिन्छ, जसका कारण यहाँको मूर्तिमा सूँढ छैन । ऐतिहासिक तथ्यअनुसार कलिगत संवत् ३२३२ मा सुरु भई ३२७४ मा मन्दिर निर्माण सम्पन्न भएको उल्लेख पाइन्छ । विसं १९९० को भूकम्पपछि जीर्णोद्वार गरिएको मन्दिर २०७२ वैशाख १२ को भूकम्पपछि पुनः निर्माण गरिएको थियो ।

जयवागेश्वरीलाई महासरस्वती, महाकाली र महालक्ष्मीको स्वरूपका रूपमा पुजिने गरिन्छ । यहाँ विशेषगरी विद्याकी देवीका रूपमा आराधना गर्ने परम्परा प्रचलित छ । तान्त्रिक साधनामा संलग्न साधकहरू अन्तिम चरणमा जयवागेश्वरीमा पूजा गर्ने परम्परा रहेको मानिन्छ ।

मन्दिर परिसरमा रहेको सुन्धारा हाल लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेको छ भने नजिकै तलेजु भवानीको मन्दिर पनि अवस्थित छ ।

ऐतिहासिक दृष्टिले जयवागेश्वरीलाई उपत्यकाको पुरानो बस्ती तथा प्रारम्भिक राजधानीका रूपमा पनि चिनिन्छ । स्थानीय जानकारहरूका अनुसार यहाँ प्राचीन कालमा नौथरी जात, नौ पोखरी, नौ पाटी र नौ ढोकासहितको बस्ती प्रणाली रहेको थियो ।

इतिहासविद्हरूका अनुसार गोपाल र किराँतकालीन शासनको राजधानी यही क्षेत्र रहेको र पछि लिच्छविकालमा राजधानी हाँडीगाउँतर्फ सारिएको मानिन्छ । मल्लकालमा भने राजधानी हनुमानढोकामा स्थानान्तरण गरिएको इतिहास पाइन्छ ।