नेपालमा एउटा अनौठो बिडम्बना छ, सबैको सपना छ धनी हुने, तर कोही धनी भयो भने पहिलो प्रश्न आउँछ, “कसरी कमायो?” यो लेख त्यही प्रश्नको जवाफ हो । यो लेखले भन्छ कि हो, भ्रष्टाचार छ, र त्यसको विरुद्ध लड्नैपर्छ तर सबै सफल मान्छे भ्रष्ट हुँदैनन्। नेपालमा वैध रूपमा कमाउने, कर तिर्ने, रोजगारी दिने हजारौं नागरिकहरू छन्। तिनीहरूको कथा पनि सुनौं ।

सम्पत्ति विवरण र कर विवरण फरक बुझौं

सम्पत्ति विवरण भनेको कसैसँग के-के छ भनेर देखाउनु हो: घर, जग्गा, गाडी, बैंक ब्यालेन्स, सुन, लगानी यो सार्वजनिक पदाधिकारीहरूका लागि भ्रष्टाचार निवारण ऐन, २०५९ को दफा ५० अनुसार अनिवार्य छ । कर विवरण भनेको कसैले कति आय गर्यो, कति कर तिर्यो भन्ने कुरा हो। यो सार्वजनिक रूपमा देखाउनै पर्ने कुनै कानुनी बाध्यता छैन। यदि कसैको आय र सम्पत्ति मेल खाँदैन भन्ने शंका छ भने, अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग र आन्तरिक राजस्व विभागमा उजुरी गर्ने कानुनी प्रक्रिया छ ।

“नेताले कर सार्वजनिक गर” भन्नु एकपक्षीय अधिकारको माग हो। कानुनले दिएको अधिकार सबैका लागि बराबर हुनुपर्छ। भोलि यही माग व्यापारी, डाक्टर, इन्जिनियर सबैलाई लागू गरे, सबैलाई गाह्रो हुन्छ। माग गर्नुअघि सोचौं ।

मन्त्रीहरूको सम्पत्ति विवरण के देखियो ?

१२ अप्रिल २०२६ मा बालेन शाह सरकारले सबै मन्त्रीहरूको सम्पत्ति विवरण सार्वजनिक गर्यो। यो पारदर्शिताको उत्कृष्ट कदम हो । तर सोसल मिडियामा “पहेँलो सरकार” भन्ने शीर्षक आयो किनकि सबै मन्त्रीसँग सुन देखियो । तथ्य हेरौं,

प्रधानमन्त्री बालेन शाहः बैंकमा रु. १ करोड ४६ लाख आयको स्रोत फेसबुक (४० लाख फलोअर्स), युटुयब (१२ लाख), एक्स (५ लाख), स्पोटिफाई । आमाको नाममा काठमाडौँमा ५ आना र धनुषामा १.२ बिघा जग्गा बुबाको नाममा महोत्तरीमा ९ बिघा श्रीमती सबिना काफ्लेको नाममा १९० तोला सुनचाँदी (पुर्खौली) ।

गृह मन्त्री सुधन गुरुङ: रु. ४ करोड ३१ लाखको शेयर ८९ तोला सुन, ६ किलो चाँदी बैंकमा रु. ६१ लाख ।

ऊर्जा मन्त्री विराजभक्त श्रेष्ठः काठमाडौंमा २ घर । १५ तोला सुन । ८ बैंकमा रु. ७९ लाख शेयरमा रु. १ करोड ४५ लाख ।

उद्योग मन्त्री गौरीकुमारी यादव: काठमाडौंमा ३ तले घर । १८० तोला सुन, २ किलो चाँदी, हीरा शेयरमा रु. ३ करोड ३८ लाख ।

कृषि मन्त्री गीता चौधरी ५ तोला सुन, १०० तोला चाँदी बैंकमा रु. १,२६,०००। २ वटा बाख्रा, १० वटा कुखुरा (माइतीबाट उपहार) । स्कुटर रु. ३,३०,००० ।

परराष्ट्र मन्त्री शिशिर खनाल: २२ तोला सुन अनेक कम्पनीमा स्वामित्व र शेयर (पिक एन्ड ड्रप, रिक्पा इन्टरनेशनल, ताजा एग्रो फार्म, बीपीडबु माइक्रोफाइनान्स, गोबल आइएमई बैंक) । यी सबै सम्पत्ति “पुर्खौली”, “व्यवसायिक आम्दानी”, “परिवारिक बचत” भनेर स्रोत सहित घोषणा गरिएको छ । यो पारदर्शिताको सकारात्मक कदम हो । शंका छ भने कानुनी प्रक्रिया छ, सोसल मिडियामा चरित्र हत्या होइन ।

पुर्खौली सम्पत्ति: नेपालीको बुद्धिमानी

नेपाली संस्कृतिमा एउटा गहिरो कुरा छ: नेपालीहरू आफ्नो पुर्खौली सम्पत्ति बेचेर विलासी जीवन बिताउने गर्दैनन्। बाजेले किनेको जग्गा, बुबाले जोगाएको घर, आमाको सुन, यी पुस्तापुस्ता हस्तान्तरण हुँदै आउँछन्। यो कमजोरी होइन, यो बुद्धिमानी हो। संसारभर सम्पत्ति जोगाउने र पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्ने संस्कृतिलाई “पुस्तागत सम्पत्ति निर्माण” भनिन्छ, र यो सम्मानको कुरा हो।

उत्तराधिकार कानुनः मुलुकी देवानी संहिता, २०७४

छोराछोरीलाई समान अधिकार (संविधानको धारा १८ ) । पति/पत्नी, बुबा, आमा, छोरा, छोरी सबै सहउत्तराधिकारी हुन्। पुर्खौली सम्पत्तिमा जन्मसिद्ध अधिकार। बकसपत्र मार्फत सम्पत्ति हस्तान्तरण गर्न सकिन्छ । नेपालमा उत्तराधिकार कर छैन ।
यसको मतलब : १९० तोला पुर्खौली सुन, ९ बिघा पुर्खौली जग्गा, यी सबै कानुनी रूपमा पूर्ण वैध छन्।

जग्गाको मूल्यवृद्धिः “कागजमा करोडपति’ को वास्तविकता

बानेश्वरमा २०१० मा प्रति आना रु. २० लाख पर्ने जग्गा रु. ८०-९० लाख छ। सूर्यबिनायकमा २०१२ मा रु. १० लाख प्रति आना, अहिले रु. ६० लाख भन्दा माथि शहरी क्षेत्रमा जग्गा वार्षिक १५ देखि २५ प्रतिशतले बढिरहेको छ ।

यसका कारणहरू: माओवादी जनयुद्ध (२०५३ देखि २०६३) पछि ठूलो शहरी बसाइसराइ भयो, बागमती प्रदेशमा ४७.३ प्रतिशत अन्यत्रबाट आएका छन् । विप्रेषणको पैसा जग्गामा लगानी भयो। बैंकहरूको घरजग्गा ऋण सन् २००७ देखि २००९ मा रु. २ अर्ब बाट रु. २४ अर्ब पुग्यो । जग्गा कारोबारमा पुँजीगत लाभ कर मात्र ५ प्रतिशत छ, जबकि आयकर ३६ प्रतिशत सम्म ।

अर्थशास्त्र प्राध्यापक अच्युत वाग्लेले भनेका छन्, “जग्गा भ्रष्टाचारबाट कमाएको सम्पत्ति पार्क गर्ने आदर्श ठाउँ बनेको छ, जसले गर्दा जग्गा नचाहिनेहरूले पनि जग्गामा लगानी गरिरहेका छन्।” तर यहाँ बुझ्नुपर्ने कुरा: भूमाफियाले भाउ बढाए भन्दैमा जग्गा भएका सबै मानिस भ्रष्ट हुन्नन् । बाजेले ५० वर्ष अघि रु. ५ लाखमा किनेको जग्गा रु. ५ देखि १० करोड पर्न सक्छ । त्यो परिवार “कागजमा करोडपति” हो, तर उनीहरूले केही गलत गरेका छैनन्। यो भाउ बढेको हो, चोरेको होइन ।

सुनको मूल्यवृद्धि: कसले कमायो, कसलाई गाह्रो भयो ?

सुनको भाउको यात्रा: कोभिड अघि (सन् २०१९ ) प्रति तोला रु ७५,०००। सन् २०२० अगस्ट: रु. १,०३,५०० (पहिलो पटक ६ अंक नाघ्यो)। सन् २०२३: रु. १,४०,९०० । सन् २०२५ अगस्ट: रु.२,००,००० नाघ्यो। अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सन् २०२३ मा प्रति औंश २,२९७ डलर सन् २०२५ अक्टोबरमा ३,९८५ डलर ।

१० वर्षमा सुनले ३५० देखि ४०० प्रतिशत प्रतिफल दिएको छ। नेपाल राष्ट्र बैंकको सुन सम्पत्तिको मूल्य १ वर्षमा ७१.२५ प्रतिशतले बढेर रु. २१० अर्ब पुग्यो । पहिलेदेखि सुन भएका परिवारहरू “कमाएका होइनन्, “भाउ बढेको हो। विवाहमा पुस्तौंदेखि ५ देखि १० तोला दिने चलन छ । ३ देखि ४ पुस्ता जोड्दा १०० देखि २०० तोला सम्म हुनु अस्वाभाविक होइन, विशेष गरी मधेसी र नेवार समुदायमा ।

मुद्रा अवमूल्यन विदेशी मुद्रामा कमाउनेको आय स्वतः बढ्छ

यो कुरा धेरैले बुझ्दैनन् तर निकै महत्वपूर्ण छ। नेपाली रुपैयाँ लगातार कमजोर हुँदैछ: अमेरिकी डलर विनिमय दर : रुस युक्रेन युद्ध अघि (सन् २०२२) करिब रु. ११७ प्रति डलर । सन् २०२५ मार्च: रु. १३९.०७ । सन् २०२६ मार्च: रु. १४७.९४ । यो नेपालको इतिहासकै सबैभन्दा बढी हो । सन् २०१८/१९ देखि २०२५ / २६ सम्म करिब रु. ११३ बाट रु. १४२ सम्म ७ वर्षमा २५.४ प्रतिशत गिरावट। गत वर्ष मात्र अमेरिकी डलरमा ६.१ प्रतिशतले नेपाली रुपैयाँ कमजोर भयो ।

यसको मतलब के हो ? यदि कसैले युटुयब, स्पोटिफाई फ्रिल्यान्सिङ, वा कुनै पनि विदेशी मुद्रामा कमाउँछ भने, उसको नेपाली रुपैयाँमा आय स्वतः बढ्छ । प्रधानमन्त्री बालेन शाहले आफ्नो आय स्रोत फेसबुक, युटुयब, स्पोटिफाई भनेका छन्। सन् २०२५ मा १ हजार डलर कमाउँदा रु. १,३९,००० हुन्थ्यो, सन् २०२६ मा त्यही १ हजार डलरले रु. १,४७,९४० हुन्छ। केही नगरी नै ६ देखि ७ प्रतिशत बढी आम्दानी !

विप्रेषण पठाउने नेपालीहरूको लागि पनि यही हो। सन् २०२५ / २६ को पहिलो आधा वर्षमा विप्रेषण रुपैयाँमा ३७.६७ प्रतिशत बढेको छ, तर अमेरिकी डलरमा मात्र ३१ प्रतिशत बाँकी फरक मुद्रा अवमूल्यनले आएको हो। नेपालको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा विप्रेषणले करिब ३३ प्रतिशत योगदान गर्छ । त्यसैले जब कसैले भन्छ “उसले गत वर्ष भन्दा धेरै कमायो सोच्नुपर्छ: के उसले वास्तवमै धेरै कमायो, कि नेपाली रुपैयाँ कमजोर भएर संख्या बढेको हो ? दुवै सम्भव छ, र दुवै गलत छैन।

२० को उमेरमा करोडपति: असम्भव होइन

बाजेले सन् १९९० को दशकमा काठमाडौंमा रु. ५ लाखमा किनेको १० आना जग्गा आज रु. ८ देखि ९ करोड पर्छ। त्यो जग्गाको हकवाला नाति आज २५ वर्षको छ । कागजमा उसको सम्पत्ति रु. ९ करोड छ । उसले केही गलत गरेको छैन ।

आमा र हजुरआमाबाट आएको २० तोला पुर्खौली सुन आजको भाउमा रु. ५० लाख युटुयब, फ्रिल्यान्सिङ बाट विदेशी मुद्रामा कमाउँदा मुद्रा अवमूल्यनले आम्दानी बढ्दो प्रविधि स्टार्टअप, ई-कमर्स, कार्यक्रम व्यवस्थापनमा नेपाली युवाहरूको सफलता ।

देशका नेतृत्वकर्ता नै युवा भइसकेका छन्। प्रधानमन्त्री बालेन शाह ३५ वर्षका छन्। उनले र्यापर बाट प्रधानमन्त्री सम्मको यात्रा गरेका छन् । युटुब र सामाजिक सञ्जालबाट रु. १.४६ करोड कमाएका छन्। यो प्रमाणित गर्छ कि नेपालमा पनि युवा उमेरमा ठूलो उपलब्धि सम्भव छ।

खर्चको बानी चियापसल देखि क्याफे संस्कृतिसम्म

सन् १९९० को दशकमा चियापसलमा एक कप चिया रु. २ देखि ५, खाजा रु. १० देखि २०, मनोरञ्जन भनेको क्यारम बोर्ड खेल्ने थियो । सन् २००० को दशकमा पिज्जा हट केएफसी, बेकरी क्याफे जस्ता चेन रेस्टुरेन्ट आए, एक पटकको खानाको खर्च रु. २०० देखि ५०० पुग्यो । सन् २०१० को दशकमा क्याफे संस्कृति विस्फोट भयो, हिमालयन जाभा जस्ता क्याफेमा एक कप कफी रु. २०० देखि ४००, वर्कस्टेशन क्याफे र सह-कार्य स्थल सुरु भयो। सन् २०२० को दशकमा फाइन डाइनिङ, रुफटप बार, नाइट क्लब (एलओडी, एक्सओ कुब), बोतल सर्भिस रु. १०,००० देखि ५०,००० सम्म पुग्यो ।

यो नेपालमा मात्र होइन, विश्वभर जेनजी पुस्ताले “अनुभव अर्थतन्त्र” अपनाएका छन्, वस्तु भन्दा अनुभवमा बढी खर्च गर्ने । नेपालमा क्याफे संस्कृतिको बूम विप्रेषण र शहरीकरणसँग जोडिएको छ र यसले नयाँ पुस्ताको बदलिँदो क्रयशक्ति प्रतिबिम्बित गर्छ ।

मूल्य अभिवृद्धि कर बिल र हाम्रो दोहोरो मापदण्ड

मूल्य अभिवृद्धि कर ऐन, २०५२ को दफा १०(१) अनुसार, सेवामूलक व्यवसायको वार्षिक कारोबार रु.२० लाख, वस्तुमा रु. ५० लाख नाघेमा मूल्य अभिवृद्धि कर दर्ता अनिवार्य हुन्छ । कर दर १३ प्रतिशत । एउटा चियापसल: दैनिक ५०० कप गुणन रु. ३०रु. १५,००० दैनिक वार्षिक रु. ५४ लाख यो सीमा नाघ्छ । एउटा मध्यम क्याफे: दैनिक रु.५०,००० देखि १,००,००० वार्षिक रु. १.५ देखि ३.६ करोड तर कतिले बिल काट्छन् ? हामी चिया खाँदा बिल माग्दैनौं। मोमो खाँदा माग्दैनौं। रेस्टुरेन्टमा डिनर खाँदा माग्दैनौं। तर सामाजिक सञ्जालमा “मन्त्रीको सम्पत्ति कसरी बढ्यो ?” भन्छौं।

सरकारको तथ्याङ्क अनुसार मूल्य अभिवृद्धि करले कुल कर राजस्वको करिब ५० प्रतिशत योगदान गर्छ। जब हामी बिल माग्दैनौं, हामीले यो राजस्व गुमाउँछौं, अनि “सरकारले विकास गर्दैन” भन्छौं । यो भन्नु “कर नतिर्नु ठीक हो” भनेर होइन यो भन्नु हो कि पारदर्शिता सबैबाट चाहिन्छः मन्त्रीबाट पनि क्याफे मालिकबाट पनि, ग्राहकको रूपमा हामीबाट पनि ।

सरकारी र निजी क्षेत्र दुवैमा राम्रा र नराम्रा छन् !

ट्रान्सपेरेन्सी इन्टरनेशनलको भ्रष्टाचार धारणा सूचकांक सन् २०२४ : नेपाल ३४/१००, १८२ मध्ये १०९ औं भ्रष्टाचार छ, यो सत्य हो । तर सबै भ्रष्ट छन् भन्नु गलत हो। निजी क्षेत्रमा र्यापर हरू, अर्थशास्त्री हरू, व्यवसायी हरू छन् जसले आफ्नो मेहनतले कमाएका छन्। कर तिर्छन्, रोजगारी दिन्छन्, अर्थतन्त्रमा योगदान गर्छन्। कसैले महिनाको रु ३० हजार भन्दा बढी आयकर, कम्पनीको मुनाफामा २५ प्रतिशत लाभांशमा ५ देखि ७.५ प्रतिशत पुँजीगत लाभ कर तिर्छन्। जोड्दा महिनाको रु. ६० हजार भन्दा बढी सरकारलाई जान्छ। के ती भ्रष्ट हुन् ?

नेपालमा ५०,००० भन्दा बढी गैर सरकारी संस्थाहरू छन्, धेरैले शिक्षा, स्वास्थ्य, विपद् राहतमा अमूल्य योगदान गरिरहेका छन्। नाइट ब उद्योगले रोजगारी दिइरहेको छ (एक्सओ कुबमा मात्रै १०० भन्दा बढी कर्मचारी)। डीजे हरूले कला र मनोरञ्जन क्षेत्रमा नेपाललाई विश्व नक्सामा राखिरहेका छन् (एलओडी, डीजे म्याग शीर्ष ५०) । हरेक क्षेत्रमा राम्रा र नराम्रा छन्, तर सबैलाई एकै ब्रशले रंगाउनु अन्यायपूर्ण हो ।

नाइट क्लब र डीजे रोजगारी र कलाको क्षेत्र

नाइट क्लब व्यवसाय: रु. ५ करोडदेखि १५ करोड लगानी। राम्रो सञ्चालन भए ६ देखि १२ लाख कमाउन । १ वर्ष २ वर्षमा लगानी उठ्न सक्छ। एलओडी जस्ता क्लबहरु दैनिक व्यापार करोडौं माथि ५० मा पुगेका छन्। एकैसमा करिब १,२०० जनाको क्षमता र १०० भन्दा बढी कर्मचारी।

डीजे आम्दानी: शुरुवाती डीजे प्रति कार्यक्रम रु. ४,००० देखि १५,०००। मध्यम स्तर (रेजिडेन्ट डीजे) मासिक रु. ५०,००० देखि १,५०,०००। शीर्ष डीजे प्रति कार्यक्रम रु. ५०,००० देखि २,००,०००। अन्तर्राष्ट्रिय डीजेहरु रु. ५ लाखदेखि २५ लाख।

विवाह सुन: परम्परा र आर्थिक यथार्थ

मध्यम वर्गीय परिवार: ५ देखि ८ तोला (रु. ११ देखि १२ लाख)। धनी परिवार: ८ देखि १५ तोला (रु. १५ देखि ३५ लाख)। कम आम्दानी भएका परिवार: २ देखि ३ तोला र सुनको सट्टा नक्कली प्रयोग। सुनको मूल्य ३२ महिनामा दोब्बर भयो।

पुँजीवादी सुन: पुस्तैनी सम्पत्तिको जमघट हुन्छ। आमाको गहना + सासुको गहना + विवाहमा पाएको = एक पुस्तामा ३० तोला हुन सक्छ। ३ देखि ४ पुस्ता = १०० तोला भन्दा माथि। यो गरिबी हो, सम्पत्ति होइन।

सुशासनको पाठ: भ्रष्टाचार र प्रणालीको कमजोरी

भ्रष्टाचार नियन्त्रण नभए कुनै देशमा संकट आउन सक्छ। सुशासन सूचकांक २०२३ मा घट्दै देखियो। तर सुधारको तुलना गर्ने नेपालमा सरकारका काम पनि छन्। जेलेनस्की जस्तो नेताले आन्दोलनबाट सरकार परिवर्तन गरे, नयाँ युग ल्याए, पारदर्शिता बढाए। नेपाल सही दिशामा अघि बढिरहेको छ।

तथ्यांक सारांश

कर संरचना: मूल्य अभिवृद्धि कर दर १३ प्रतिशत। आयकर १ प्रतिशत देखि ३६ प्रतिशत (प्रगतिशील)। रु. ५० लाख माथि ३९ प्रतिशत विलासिता कर। कम्पनी कर २५ प्रतिशत। जग्गामा पूँजीगत लाभ कर ५ प्रतिशत (५ वर्षभित्र), २.५ प्रतिशत (५ वर्षपछि)। लाभांशमा ५ देखि ७.५ प्रतिशत।

मुख्य आर्थिक तथ्य: सन् २०१९/२० मा करिब रु. ११३ अर्ब अमेरिकी डलर। सन् २०२४ मार्चमा रु. १९१। सन् २०२५ मार्चमा रु. ४१७.१४ (इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो)। १० वर्षमा २५.६ प्रतिशत वृद्धि। गत वर्ष मात्र ६.९ प्रतिशत अवमूल्यन। नेपालले ८७ प्रतिशत आयात गर्छ।

सुन: सन् २०१९ मा प्रति तोला रु. ५७,०००। सन् २०२४ मा रु. २,००,००० भन्दा माथि। १० वर्षमा ३५० देखि ४०० प्रतिशत वृद्धि। नेपाल राष्ट्र बैंक सुन भण्डार: १९.११ टन, मूल्य रु. २९० अर्ब।

जग्गा: शहरी क्षेत्रमा वार्षिक १५ देखि २५ प्रतिशतले बढ्ने। सन् २००९ देखि २०२१ मा घरजग्गा ऋण रु. ३ अर्बबाट रु. ३४ अर्ब। नेपालको कुल गार्हस्थ्य उत्पादन वृद्धि करिब ४ प्रतिशत वार्षिक।

इमान्दार नै न्याय नम्रता

भ्रष्टाचार विरुद्ध बोल्नुपर्छ, गलत भन्नुपर्छ । तर केवल आलोचना गरेर मात्र देश बन्दैन, जहाँ सम्भव छ त्यहाँ समाधान खोज्नुपर्छ। अनुसन्धानका लागि समय दिनुहोस्, सत्यता जाँच गर्नुहोस्, सरकारी निकाय रिपोर्ट पढ्नुहोस्। कानुनी प्रक्रिया छ। तर सामाजिक सञ्जालमा हल्ला फैलाउनु राम्रो होइन। सफल मानिसलाई “चोर” भनेर भन्नु गलत हो।

सकारात्मक देश निर्माण गर्ने: प्रेरणा दिने र उदाहरणीयलाई सम्मान गर्ने। कर तिर्ने नागरिकलाई गौरव गर्ने। र जब प्रणाली बलियो हुन्छ, भ्रष्टाचार आफैँ कम हुँदै जान्छ।
धनी हुनु अपराध होइन। भ्रष्ट हुनु अपराध हो। पारदर्शी बन्नुहोस्, सचेत रहनुहोस्। तर इमान्दार बन्न नछोड्नुहोस्।

कानुनी सन्दर्भ

१. नेपालको संविधान, २०७२ (धारा १८, समानताको अधिकार; धारा ३८, महिलाको अधिकार)
२. मुलुकी देवानी संहिता, २०७४ (भाग ३, अध्याय ११ उत्तराधिकार)
३. भ्रष्टाचार निवारण ऐन, २०५९ (दफा ५० सम्पत्ति विवरण)
४. आयकर ऐन, २०५८
५. मूल्य अभिवृद्धि कर ऐन, २०५२ (दफा १०)
६. भूमी ऐन, २०२१
७. सम्पत्ति शुद्धीकरण (मनी लाउन्ड्रिङ) निवारण ऐन, २०६४
८. कम्पनी ऐन, २०६३ ।