काठमाडौं । काठमाडौंको सोल्टी होटलमा जारी चार दिने एशियन पपुलेशन एशोसिएसन (एपीए) सम्मेलन २०२४ तेस्रो दिन जनसांख्यिकीय चुनौतीहरूमा गहन छलफल भएकाे छ ।

सम्मेलनमा विभिन्न विषयका समानान्तर सत्रहरूमा एशियाली जनसांख्यिकीय परिदृश्यका विकासशील पक्षबारे अनुसन्धान, आधुनिक कार्यप्रणाली, र प्रेरणादायक कथाहरू प्रस्तुत गरिएकाे थियाे ।

सम्मेलनको तेस्रो दिनको एउटा महत्त्वपूर्ण कार्यक्रम “आप्रवासन र विकाससम्बन्धी शैक्षिक विमर्श” विषयक प्लेनरी सत्र थियो, जसका प्रमुख अतिथि स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्री प्रदीप पौडेल थिए । जनसंख्यालाई केन्द्रमा राखेर नीतिहरू बनाउनुपर्ने आवश्यकता औंल्याउँदै मन्त्री पौडेलले भने, “जनसंख्या केवल अंकहरूको संग्रह मात्र होइन, यो जीवन र त्यसलाई प्रभाव पार्ने विभिन्न पक्षहरूको प्रतिनिधित्व हो।”

उनले शैक्षिक योगदानको महत्त्वलाई जोड दिँदै मन्त्रालयसँग जनसांख्यिकीय यथार्थलाई आधार बनाएर स्वास्थ्य नीतिहरू विकास गर्न पर्याप्त अनुसन्धानको अभाव रहेको बताए। “म नेपालका विश्वविद्यालयहरू र शैक्षिक समुदायलाई यसका लागि आवश्यक अनुसन्धान र जानकारी प्रदान गरेर हाम्रो सहायता गर्न आग्रह गर्छु,” उनले भने।

आप्रवासनको ढाँचा र सामाजिक समायोजन

गाई अबेलले “भ्रमण अवधिका अन्तराल अनुसार आप्रवासन प्रवाहमा विविधता” विषयमा आफ्नो प्रस्तुति गर्दै आप्रवासनको मात्रा र समयावधि बीचको गैर-रैखिक सम्बन्धलाई प्रस्ट पारे। उनले लामो अवधिका आप्रवासनले लामो दूरीको प्रवाहलाई कसरी घटाउँछ भन्ने विषयमा चर्चा गरे, जुन विभिन्न सामाजिक-आर्थिक कारकतत्त्वहरूद्वारा प्रभावित हुन्छ।

मिनेसोटा विश्वविद्यालयकी सुला सरकारले “भित्री आप्रवासन र जीवनस्तर” विषयमा इन्डोनेसियालाई उदाहरणस्वरूप लिएर आफ्नो अनुसन्धान प्रस्तुत गरिन्। उनले जीवनस्तर उच्च भएका क्षेत्रहरूमा आप्रवासन प्रवाह बढ्ने र कम असमानतायुक्त क्षेत्रहरूबाट बढी आप्रवासन हुने तथ्य बाहिर ल्याइन्।

इन्डोनेसियाकै अस्वाती अना्फले सिलोक्याप जिल्लाका आप्रवासी श्रमिकहरूको अध्ययन गरे। उनले आप्रवासीहरूले हेरचाह सेवा र कारखाना रोजगारीमा काम गर्ने गरेको तर धेरैजसो रोजगार सम्झौताभन्दा भिन्न भूमिकामा काम गर्नुपरेको उल्लेख गरिन्। स्वदेश फर्किँदा ती श्रमिकहरूले पुन: रोजगारीमा सामेल हुन चुनौतिहरू झेल्नु परेको र उनीहरूको आकांक्षा परिवर्तन भएको देखिएको छ।

विवाहको स्वरूप र प्रजनन दरको प्रवृत्ति

एशियामा विवाह र प्रजनन दरको परिवर्तनशील प्रवृत्तिबारे विभिन्न सत्रहरूमा चर्चा गरियो। चीनको रेनमिन विश्वविद्यालयका वेई चेन्ले बढ्दो घरको मूल्य र शिक्षा विस्तारले पहिलो विवाह ढिलाइ गर्ने तर पुरुषहरूका लागि सम्भावित जीवनसाथी पाउन कठिन हुने अवस्था “विवाह संकट” सिर्जना गर्ने तथ्य प्रस्ट पारे।

मेलबर्न विश्वविद्यालयकी आरियाने युटोमोले “इन्डोनेसियामा सुधार पछिको हलाल प्रेम” विषयमा रोचक प्रस्तुति दिइन्। उनले युवाहरूमा हलाल प्रेमको अवधारणाको प्रचार, ढिलाइ हुने विवाह, र बदलिँदो प्रेमप्रवृत्तिबीचको सम्बन्धलाई अध्ययन गरिन्।
तेहरान विश्वविद्यालयकी फातेमे तोराबीले एशियामा विवाह गर्ने प्रवृत्तिबाट पछि हट्ने परिपाटीबारे विश्लेषण गरिन्। उनले शहरी क्षेत्रमा र गैर-मुस्लिम समुदायमा विवाह दर घटेको उल्लेख गरिन्। तर, शिक्षा र अर्थतन्त्रमा लैङ्गिक समानताले विवाह गर्ने परिपाटीमा ठूलो प्रभाव पारेको तथ्य प्रस्ट भएन।

गर्भनिरोधक प्रयोग र महिलाको सशक्तीकरण

महिलाको सशक्तीकरणको साधनको रूपमा गर्भनिरोधक प्रयोगको विषय सम्मेलनमा प्रमुख बन्यो। भारतको पपुलेशन काउन्सिलका अभिषेक कुमारले भारतमा सार्वजनिक र निजी क्षेत्रको आधुनिक गर्भनिरोधक प्रयोगमा रहेका असमानताबारे चर्चा गरे। नेपालमा, सीआरईएचपीएका सुनिता कार्कीले गर्भपतनपछिको इन्जेक्सनद्वारा गर्भनिरोधकको प्रचलनबारे अध्ययन प्रस्तुत गरिन्। तर, शिक्षा र जातीयताले गर्भनिरोधक छनोटमा न्यून प्रभाव पारेको देखियो।

भारतको अन्तर्राष्ट्रिय जनसांख्यिक संस्थानका रोनी सिक्दारले आधुनिक गर्भनिरोधक प्रयोगले महिलाहरूलाई करियर आकांक्षा र प्रजनन इच्छालाई सन्तुलन गर्न कसरी सहयोग गर्दछ भन्ने विषयमा चर्चा गरे।

स्वास्थ्य र आप्रवासनको प्रभाव

स्वास्थ्य र आप्रवासनका व्यापक प्रभावलाई पनि सम्मेलनमा प्रस्तुत गरियो। एपीएका अध्यक्ष रेको हायाशीले जापानमा बृद्धि भएका जनसांख्यिकीय जटिलताबारे चर्चा गर्दै डिजिटल स्वास्थ्य डेटा प्रयोग गरेर उमेर सम्बन्धी प्रवृत्तिहरूलाई बुझ्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याइन्।

यसैबीच, पश्चिम बंगालमा चन्द्रिमा पॉलले रेमिट्यान्सले घरपरिवारको खर्चमा कसरी शिक्षा र स्वास्थ्यतर्फको लगानीलाई बढावा दिएको अध्ययन प्रस्तुत गरिन्।

आप्रवासन र विकासबारे शैक्षिक छलफल

पद्मप्रसाद खटिवडाको अध्यक्षतामा “आप्रवासन र विकास” सम्बन्धी विशेष सत्र सम्पन्न भयो। गाई अबेल र चालर्मपोल चामचानजस्ता वक्ताहरूले एशियाको सहरीकरण चुनौती, श्रमिक आप्रवासनको प्रवृत्ति, र असमानता सम्बोधन गर्ने समावेशी नीतिको आवश्यकता औंल्याए।

नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय आप्रवासन संगठन (आईओएम)का प्रमुख प्रज्वल शर्मा र राष्ट्रिय सुरक्षित आप्रवासन नेटवर्क (एनएनएसएम)का नीलाम्बर बादलले नेपाली आप्रवासन ढाँचाबारे र आप्रवासी अधिकार सुरक्षित गर्नुपर्ने आवश्यकता जोड दिए।

नेपाल जनसांख्यिकीय अध्ययनको केन्द्रमा

एपीए सम्मेलन आयोजना गर्नुले नेपाललाई जनसांख्यिकीय अनुसन्धानको केन्द्रको रूपमा स्थापित गरेको छ । २८ देशका ५०० भन्दा बढी विशेषज्ञ र नीतिनिर्माताहरूको सहभागिताले नेपालको बढ्दो भूमिका प्रस्ट पारेको छ।

प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले पहिलो दिनको उद्घाटनमा काठमाडौं मेडिकल कलेज सिनामंगलमा नयाँ आमा बनेकी मीना श्रेष्ठसँग भर्चुअल संवाद गर्दै आमा र शिशुको स्वास्थ्यको कामना गर्दै सम्मेलनले विश्वव्यापी जनसांख्यिकीय छलफलमा महत्व राख्ने बताए।