काठमाडाैं । चीनको तिब्बत प्रान्तको दिङ्गे काउन्टीमा केन्द्रबिन्दु भएर सात रेक्टर स्केलको भूकम्प गएको छ । बिहान ६ः५० बजे नेपाल–चीन सीमामा पर्ने उक्त स्थानमा भूकम्प गएको राष्ट्रिय भूकम्प मापन तथा अनुसन्धान केन्द्रले जनाएको छ ।

भूकम्पको काठमाडौँ उपत्यकासहित आसपास, तराई एवं पूर्वी नेपालका झापा, मोरङ, सुनसरी, उदयपुर, खोटाङ, ओखलढुङ्गा, भोजपुर, धनकुटा, तेह्रथुम, पाँचथर, इलाम, सोलुखुम्बु, सङ्खुवासभा, ताप्लेजुङ लगायत जिल्लामा महसुस गरिएको थियो । भूकम्पको धक्का महसुस भएपछि सर्वसाधारण घरबाहिर खुला स्थानमा निस्किएका थिए । केन्द्रका वरिष्ठ भूकम्पविद् लोकविजय अधिकारीका अनुसार नेपालको पूर्वी सीमाबाट उत्तरतर्फ करिब एक सय किलोमिटर टाढा दिङ्गेमा शक्तिशाली भूकम्प गएको हो ।

केन्द्रले ६ देखि ८ रेक्टरस्केलको भूकम्पलाई शक्तिशाली भूकम्प भन्ने गरेको छ । नेपालमा विसं २०७२ वैशाख १२ गते सात दशमलव छ रेक्टर स्केलको गोरखा केन्द्रबिन्दु भएर भूकम्प गएको थियो । केही समयदेखि पश्चिम नेपालमा निरन्तर स–साना भूकम्प गइरहेको छ ।

भूकम्पको कारण

नेपाल भौगोलिक रूपमा एक यस्तो क्षेत्र हो, जहाँ भूकम्पको जोखिम सधैं उच्च रहँदै आएको छ। हिमालय पर्वत श्रृंखलाको बीचमा रहेको नेपाल इन्डियन प्लेट र युरेसियन प्लेटको सिमानामा अवस्थित छ। यी दुई टेक्टोनिक प्लेटहरू एकअर्कासँग ठोक्किँदा ठूलो मात्रामा ऊर्जा सञ्चय हुन्छ, जुन अचानक निस्किँदा भूकम्प उत्पन्न हुन्छ।

नेपालको भूगर्भीय बनावट नै भूकम्पीय गतिविधिका लागि अत्यन्तै संवेदनशील छ। इन्डियन प्लेट प्रत्येक वर्ष लगभग ४ सेमि उत्तरतर्फ सर्दै युरेसियन प्लेटसँग ठोक्किने क्रममा छ। यो प्रक्रियाले सतह मुनि ऊर्जा सञ्चय गर्छ, जसले ठूला भूकम्पहरू निम्त्याउने गर्छ।

इतिहासले दिएकाे पाठ

नेपालले आफ्नो इतिहासमा धेरै डरलाग्दा भूकम्पहरू भोगेको छ। यी घटनाहरूले ठूलो जनधनको क्षति पुर्याएका छन्। केही प्रमुख भूकम्पका घटनाहरू यस प्रकार छन्:

१. भूकम्पका कारण राजाकै मृत्यु

नेपालमा भूकम्पको लामो इतिहास रहेको छ। तथ्याङ्क अनुसार रेकर्ड गरीएको सबैभन्दा पुरानो भूकम्प नेपालमा ७ जून १२५५ मा गएको थियो जतिबेला नेपालका राजा अभय मल्ल थिए । उक्त भूकम्प ७.८ रेक्टर स्केलको थियो जसको चपेटामा परि राजा अभय मल्ल र त्यतिबेलाको एक तिहाइ काठमाडाैंमा बसोबास गर्ने मानिसहरूको मृत्यु भएको थियो। त्यसबेला चार महिनासम्म जमिन हल्लिरहेको वंशावलीमा उल्लेख भएकोले उसबेला पनि अहिले जस्तै परकम्पहरू आएका रहेछन् भन्ने बुझिन्छ। भूकम्पकै कारण १५ दिन देखि एक महिनासम्म देश छाडेर बाहिर जानुपरेको विवरण ऐतिहासिक दस्तावेजमा पाइन्छ। त्यसपछि नेपालमा प्रत्येक सतक एक वा सो भन्दा बढी प्रमुख भूकम्प गएको तथ्याङ्क रहेको छ।

२. वि.सं. १९९० को भूकम्प

वि.सं. १९९० सालको भूकम्प नेपालकै इतिहासमा सबैभन्दा विनाशकारी मानिन्छ। ८.४ म्याग्निच्युडको यो भूकम्पले करिब ८,५०० जनाको ज्यान लियो। हजारौं घर र संरचनाहरू ध्वस्त भए। यो भूकम्पले नेपालको भौतिक र सामाजिक संरचनामा गहिरो असर पुर्यायो।

३. २०७२ सालको गोरखा भूकम्प

वि.सं. २०७२ साल वैशाख १२ गते ७.८ म्याग्निच्युडको गोरखा भूकम्पले नेपाललाई ठूलो धक्का दियो । यस भूकम्पमा ९,००० भन्दा बढी व्यक्तिको ज्यान गयो। ऐतिहासिक सम्पदाहरू जस्तै धरहरा, काष्ठमण्डप, र दरबार स्क्वायर ध्वस्त भए। लाखौं मानिस घरबारविहीन बने।

४. वि.सं. १९९४ को पूर्वीनेपाल भूकम्प

वि.सं. १९९४ मा पूर्वी नेपालमा ६.८ म्याग्निच्युडको भूकम्पले ठूलो जनधनको क्षति गर्‍यो । यस भूकम्पले साना र दुर्गम बस्तीहरूमा झन् ठूलो असर पार्‍यो ।

नेपाल सधैं भूकम्पीय जोखिममा रहनुका केही मुख्य कारण यस्ता छन्:

• पुराना र कमजोर संरचनाहरू: नेपालमा धेरैजसो घर र भवनहरू भूकम्प प्रतिरोधी प्रविधिविना निर्माण गरिएका छन्।
• घना जनसंख्या: काठमाडौँ उपत्यका र अन्य मुख्य सहरहरूमा अत्यधिक जनघनत्वले भूकम्पपछिको उद्धार र पुनर्निर्माणलाई झन् कठिन बनाउँछ।
• आर्थिक अभाव: पूर्वाधार निर्माण र भूकम्पीय जोखिम न्यूनीकरणका लागि आवश्यक स्रोतसाधनको कमी।

नेपालमा भूकम्पको जोखिम कम गर्न निम्न कदमहरू तत्काल लागू गर्न जरुरी-

• भूकम्प प्रतिरोधी भवन निर्माण प्रविधि अपनाउनु।
• आपतकालीन उद्धार र तयारीका लागि जनचेतना अभियान सञ्चालन गर्नु।
• वैज्ञानिक अनुसन्धान र भूगर्भीय निगरानीलाई प्रोत्साहन गर्नु।
• सरकारी नीति र योजनाहरूलाई प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्नु।

नेपालको भौगोलिक अवस्थिति र भूगर्भीय बनावटलाई हेरिसकेपछि भूकम्पको जोखिमलाई पूर्ण रूपमा रोक्न सकिँदैन। तर, विगतका घटनाबाट सिक्दै, जोखिम न्यूनीकरणका लागि ठोस कदम चाल्न सकिन्छ। इतिहासले देखाएको पाठलाई आत्मसात गर्दै भूकम्पबाट सुरक्षित भविष्य निर्माण गर्न सबैले आ-आफ्नो भूमिका निर्वाह गर्न आवश्यक देखिन्छ ।