काठमाडौं । नेपाली समाजको आँखामा छोरी भनेको पराई घर जाने चरा हो । जन्मदेखि नै ‘अर्काको घरकी’ भनेर सिकाइन्छ, र विवाहपछि त झन् त्यो शब्दले उनको जीवनलाई बन्धनमा पारिदिन्छ । नेपाली समाजमा यो परम्परा सदियौंदेखि जिइरहेको छ, तर यसको पछाडि लुकेका पीडा, हिंसा र आँसुहरूको कथा भने अनकही रहन्छ । विवाहपछि ‘अर्काको घरबाट आएकी’ भनेर गरिने व्यवहारले कतिपय महिलाहरूको जीवनलाई नरक बनाइदिन्छ । दाइजोको नाममा यातना, घरेलु हिंसा, सासु–ससुराको तिरस्कार र पतिको क्रूरता, यी घटनाहरूले समाजको कुरूप अनुहारलाई उजागर गर्छन् ।

दाइजोको आगोमा जल्दै गरेको जीवन

नेपालमा दाइजो प्रथा कानुनी रूपमा प्रतिबन्धित भए पनि, यो समाजको गहिरो जड हो। एक अध्ययन अनुसार, नेपालका मध्यम र उच्च वर्गका परिवारहरूमा पनि महिलाहरूले दाइजोको नाममा हिंसा सहनुपर्छ । नेपालमा २६ प्रतिशत महिलाहरूले घरेलु हिंसाको शिकार हुन्छन्, जसमध्ये धेरै बालविवाहसँग जोडिएका छन् ।

सासु–ससुराको तिरस्कार र घरेलु हिंसा

नेपाली समाजमा ‘अर्काको घरबाट आएकी’ भनेर बुहारीलाई हेप्ने चलनले धेरै जीवनहरू बर्बाद पारेको छ । नेपालको कानुनी प्रणालीले घरेलु हिंसाका पीडित महिलाहरूलाई प्रभावकारी उपचार प्रदान गर्दैन, जसले यस्ता घटनाहरू बढाइरहेको छ । समाजका मान्छे यति निच भैसकेका छन् कि गर्भवती महिलाहरू पनि यसबाट अछुतो छैन । गर्भावस्थामा पनि घरेलु हिंसा हुन्छ, जसले आमा र बच्चा दुवैलाई पिडा दिइरहेका छन् ।

हालका घटनाहरू हेर्ने हो भने, सामाजिक सञ्जालहरूमा पनि यस्ता कथाहरू भाइरल हुन्छन् । उदाहरणका लागि, एक महिलालाई दाइजोको लागि यातना दिएर घरबाट निकालियो, र उनको परिवारले थप पैसा दिएर मात्र फर्काइयो। अर्को घटनामा, एक गर्भवती महिलालाई दाइजोको मागमा मारियो, जसले समाजको क्रूरतालाई उजागर गर्छ । यी कथाहरूले देखाउँछन् कि नेपालमा महिलाहरूको स्थिति कमजोर छ, र लैंगिक असमानताले हिंसालाई बढावा दिन्छ ।

बालविवाह र पारिवारिक दबाब

बालविवाह नेपालको अर्को ठूलो समस्या हो, जसले विवाहपछि महिलाहरूको जीवनलाई पीडादायी बनाउँछ । ग्रामीण क्षेत्रमा धेरै छोरीहरू १८ वर्ष नपुग्दै विवाह गरिन्छन्, र उनीहरूले घरेलु हिंसा सहनुपर्छ । उदाहरणका लागि, जनकपुरकी किशोरी लक्ष्मीको कथा मार्मिक छ । १६ वर्षमा विवाह भएपछि उनलाई ससुरालीले ’अर्काको घरबाट आएकी’ भनेर हेपे, दाइजो अपर्याप्त भएको भन्दै कुटपिट भयो, र उनी मानसिक रूपमा टुटिन् । नेपालमा यस्ता घटनाहरूमा महिलाहरूले आर्थिक र परम्परागत हिंसा सहनुपर्छ ।

ग्रामीण नेपालमा महिलाहरूको स्थिति झन् दयनीय छ । भन्ने नै हो भने ग्रामीण क्षेत्रमा घरेलु हिंसा बढी हुन्छ, जसमा दाइजो र पतिको दबाब मुख्य कारण हुन्छन् । हालका वर्षहरूमा हिंसाको स्वीकार्यता घट्दै गए पनि, अझै धेरै महिलाहरू चुपचाप सहन्छन् ।

समाजलाई जागरणको आवश्यकता

यी अनकही कथाहरूले नेपाली समाजको वास्तविकता देखाउँछन् । छोरीहरूलाई ‘अर्काको घरबाट आएकी’ भनेर हेप्ने चलनले उनीहरूको जीवनलाई अन्धकारमा धकेल्छ । दाइजो, घरेलु हिंसा, बालविवाह जस्ता अपराधहरूले महिलाहरूलाई मात्र होइन, पूरै समाजलाई कमजोर बनाउँछ । नेपालको कानुनले यस्ता अपराधहरूलाई सजाय दिन्छ, तर कार्यान्वयन कमजोर छ । अब समय आएको छ, समाजले छोरीहरूलाई सम्मान दिन सिकोस् । विवाहपछि पनि उनीहरूको जीवन सुखी र सुरक्षित होस् । किनकी, छोरी भनेको घरको उज्यालो हो, न कि बोझ । यी कथाहरूले हामीलाई सोच्न बाध्य बनाउनुपर्छ, हामीले कति छोरीहरूको आँसु पुछ्न बाँकी छ ।

अझ भनौँ अहिले सामाजिक सन्जालमा भाइरल भएका विवाहमा गाइएका दोहोरीले समाजमा एउटा विवाद निम्त्याएको छ । बुहारी भित्र्याँउदा भनिएका गाइएका गीतहरु – जस्तै (बल्ल आइन् एटिएम समाउनी, सात तोलाको सिक्री लगाइ लगाइ, मैले पाएको छोरो नि उसैलाई)ले बुहारीलाई नेपाली समाजले कुन रुपमा हेर्छ भनी यस्ता गीतहरुबाट पनि प्रष्ट भएको छ । मनोरन्जनका लागि गाएका ती शब्द, बुहारीलाई घर भाड्न आएकी जस्ता शब्द प्रहार त गर्छन् नै तर त्यस्ता शब्दले उनी भित्रभित्रै मरेको र उभित्र भै रहेको पिडा बाहिरीबाट देखिन्न नै !