काठमाडौं। नेपाललाई क्षेत्रीय डेटा सेन्टर हबको रूपमा विकास गर्ने प्रस्तावले हालैका दिनमा नीतिगत बहसको केन्द्रमा स्थान पाएको छ। यो प्रस्तावसँग जोडिएका सम्भावना र चुनौती दुवै महत्त्वपूर्ण छन्, र दुवै पक्षका तथ्यहरूलाई इमानदार ढंगले हेर्नु आवश्यक देखिन्छ।

वातावरणीय पक्ष

डेटा सेन्टरहरूले ठूलो परिमाणमा बिजुली र पानी खपत गर्छन्। शितलीकरण प्रक्रियामा प्रयोग भएको पानी तातिएर निस्कन्छ, र यदि त्यो पानी सिधै नदीमा फालिन्छ भने तापक्रम वृद्धिले जलीय जीवनमा प्रभाव पार्न सक्छ । नेपालका हिमनदीबाट उत्पन्न नदीहरू चिसो पानीका पारिस्थितिक प्रणाली हुन्, जहाँ २ देखि ३ डिग्री सेल्सियसको तापक्रम वृद्धिले माछा र अन्य जलीय प्रजातिहरूमा असर पुर्‍याउन सक्छ। सुख्खायाममा नदीको बहाव कम हुँदा यो प्रभाव बढ्ने सम्भावना रहन्छ।

अर्कोतिर, आधुनिक डेटा सेन्टरहरूमा शीतलीकरणका विभिन्न प्रविधिहरू उपलब्ध छन्। क्लोज्ड—लुप कुलिङ प्रणालीले पानीलाई पुनः प्रयोग गर्छ र नदीमा तातो पानी निष्कासन गर्दैन। एयर कुलिङ र इभापोरेटिभ कुलिङ अन्य विकल्प हुन्। निर्माण इजाजतपत्रकै सर्तमा यस्ता प्रविधि अनिवार्य गरिए वातावरणीय जोखिम न्यून गर्न सकिन्छ।

ऊर्जाको पक्ष

नेपालको विद्युत् क्षेत्र अधिशेषतर्फ बढिरहेको छ । नेपाल विद्युत् प्राधिकरणका तथ्यांकहरूले वर्षायाममा उत्पादित बिजुलीको ठूलो हिस्सा बजार नपाएर खेर जाने गरेको देखाउँछन्। यो ‘स्पिल एनर्जी’ हरेक वर्ष बढ्दो छ।

भारतसँग बिजुली निर्यातका सम्झौताहरू भएका छन्, तर अपेक्षित मात्रामा निर्यात हुन सकेको छैन। पावर पर्चेज एग्रिमेन्टको मूल्य निर्धारण, सीमापार प्रसारण लाइनको निर्माण, र भारतको आफ्नै सौर्य ऊर्जा विस्तारले मध्यकालीन निर्यात सम्भावनालाई सीमित बनाएको देखिन्छ। बंगलादेशसम्म पुग्ने बाटो भारतीय भूमिबाट हुनुपर्ने भएकाले त्यो विकल्प पनि कूटनीतिक र प्राविधिक रूपमा जटिल छ।

यस्तो अवस्थामा घरेलु प्रयोगका विकल्पहरू महत्त्वपूर्ण बन्छन्। डेटा सेन्टरहरूले प्रति मेगावाट उल्लेख्य आम्दानी सिर्जना गर्ने भएकाले यो खेर जाने ऊर्जाको व्यावसायिक उपयोगका लागि एउटा सम्भावित उपाय हुन सक्छ। तर यसले अन्य उद्योगका लागि चाहिने ऊर्जा स्रोतमा दबाब पनि सिर्जना गर्न सक्छ, र दीर्घकालीन ऊर्जा योजनासँग तालमेल मिलाउनु आवश्यक हुन्छ।

आर्थिक र रोजगारीको पक्ष

डेटा सेन्टरले प्रत्यक्ष रोजगारी कम सिर्जना गर्छ। एउटा ठूलो डेटा सेन्टरमा सामान्यतया ५० देखि २०० जना प्राविधिक र व्यवस्थापन कर्मचारी हुन्छन्। उस्तै लगानीको कपडा कारखाना वा कृषि प्रशोधन उद्योगले धेरै बढी प्रत्यक्ष रोजगारी दिन्छ। तर डेटा सेन्टरले कर राजस्व, विदेशी मुद्रा आर्जन, र प्राविधिक पूर्वाधार निर्माणमा योगदान गर्न सक्छ। निर्माणको चरणमा अस्थायी रोजगारी सिर्जना हुन्छ, र सञ्चालन चरणमा प्राविधिक तालिम र सिप विकासको अवसर बन्छ। दीर्घकालमा यसले स्थानीय डिजिटल अर्थतन्त्रलाई आधार दिन सक्ने सम्भावना रहन्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव

सिंगापुर र आयरल्यान्डले विदेशी प्रविधि लगानीलाई आधार बनाएर डिजिटल अर्थतन्त्र निर्माण गरेका उदाहरण हुन्। दुवै देशले कर सहुलियतसँगै शिक्षामा लगानी, स्थानीय सिप हस्तान्तरणका सर्त, र राजस्वको रणनीतिक उपयोगलाई जोड दिए। फलस्वरूप विदेशी कम्पनीका वरिपरि स्थानीय आपूर्ति शृंखला र स्वदेशी प्रविधि कम्पनीहरू विकसित भए।

अन्य केही देशहरूमा यस्तो योजना नभई केवल कर सहुलियतमा आधारित लगानी आकर्षण भयो, र त्यहाँ सिप हस्तान्तरण र स्थानीय अर्थतन्त्रमा गुणात्मक प्रभाव सीमित रह्यो। अनुभवले देखाउँछ, नतिजा प्रविधिमा होइन, नीतिगत ढाँचामा निर्भर हुन्छ।

अवसर लागत

बिजुली, पानी, र पुँजी सीमित स्रोत हुन्। डेटा सेन्टरमा गरिने लगानी अन्य क्षेत्रबाट विमुख हुन सक्छ भन्ने चिन्ता वैध छ। तर नेपालको सन्दर्भमा सबै क्षेत्रलाई एउटै स्रोतले बाँधिएको छैन। सफ्टवेयर निर्यातका लागि मुख्य आवश्यकता दक्ष जनशक्ति र अन्तर्राष्ट्रिय बजार पहुँच हो। कृषि प्रशोधनका लागि कोल्ड चेन, प्रमाणीकरण, र निर्यात पूर्वाधार चाहिन्छ। यी क्षेत्रहरू डेटा सेन्टरसँग प्रत्यक्ष प्रतिस्पर्धामा नभए पनि नीतिगत ध्यान र पुँजीको हिसाबले प्राथमिकता निर्धारण आवश्यक हुन्छ।

निष्कर्ष

डेटा सेन्टर नेपालका लागि न पूर्ण समाधान हो, न पूर्ण समस्या। यसका सम्भावित फाइदाहरूमा खेर जाने जलविद्युत्को व्यावसायिक उपयोग, विदेशी मुद्रा आर्जन, कर राजस्व, र दीर्घकालीन डिजिटल अर्थतन्त्रको आधार निर्माण पर्छन्। सम्भावित जोखिमहरूमा वातावरणीय असर, सीमित प्रत्यक्ष रोजगारी, र अन्य क्षेत्रको अवसर लागत पर्छन्।

यी फाइदा र जोखिम दुवै नीतिगत निर्णयमा निर्भर हुन्छन्। शीतलीकरण प्रविधिको छनोट, स्थानीय सिप हस्तान्तरणका सर्त, राजस्वको प्रयोग, र दीर्घकालीन ऊर्जा योजनाले नतिजा निर्धारण गर्छन्। नेपालसँग जलस्रोत, युवा जनशक्ति, र भौगोलिक सम्भावना छ। यी स्रोतहरूको उपयोग कुन ढंगले गर्ने भन्ने प्रश्नमा सूचित बहस र इमानदार तथ्य विश्लेषण आवश्यक छ। डेटा सेन्टर त्यो बहसको एउटा महत्त्वपूर्ण विषय मात्र हो, अन्तिम उत्तर होइन।