मैले हालै नेपाली चलचित्र ‘परान’ हेरेँ । यो साधारण मनोरञ्जनात्मक फिल्मजस्तो मात्र लागेन । यो चलचित्र भावनाले भरिएको कथा हो, जसले आजको नेपाली समाजको यथार्थ चित्रण गरेको छ र प्रायः हरेक परिवारसँग कुनै न कुनै रूपमा जोडिएको छ । देशभर यो फिल्मको भावनात्मक कथाको चर्चा भइरहँदा मैले यसलाई अलि फरक दृष्टिकोणबाट हेरेँ—गणितको दृष्टिले । फिल्म हेर्नुभएका दर्शकहरूले मैले भन्न खोजेको कुरा सजिलै बुझ्नुहुनेछ भन्ने मेरो विश्वास छ ।

क्यामेरा र ज्यामिति

फिल्मको सुरुवाती दृश्यदेखि नै यसको प्राविधिक पक्ष सशक्त देखिन्छ । सिनेमाटोग्राफीलाई हामी प्रायः कलाको रूपमा बुझ्छौँ, तर यसको आधार गणितमै रहेको हुन्छ । हरेक क्यामेरा एङ्गल सोचविचार गरेर राखिएको छ, जसले कलाकारका भावनालाई प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत गर्छ । कलाकारहरूलाई धेरैजसो फ्रेमको बीचमा राखिएको छ, जसले दृश्यमा सन्तुलन र सौन्दर्य थप्छ । यही ज्यामितीय संरचनाले कथा सुरु हुनुअघि नै दर्शकलाई आकर्षित गर्छ ।

अमेरिकन सपना र सम्भावनाको गणित

फिल्मको सबैभन्दा महत्वपूर्ण मोड त्यतिबेला आउँछ, जब कान्छो छोराले डिभी (डाइभर्सिटी भिसा) लटरी जित्छ । यो अमेरिकी सरकारले विविधता बढाउन सञ्चालन गरेको कार्यक्रम हो, जसमा ठूलो संख्यामा आवेदकहरूबीच थोरै मात्र छनोट हुन्छन् । नेपालजस्ता देशबाट लाखौँले आवेदन दिने भएकाले छनोट हुने सम्भावना निकै कम हुन्छ । यही सानो सम्भावनाले परिवारको जीवनमा ठूलो भावनात्मक परिवर्तन ल्याउँछ । यसले देखाउँछ—गणितको एउटा सामान्य सिद्धान्त, सम्भावना, ले कसरी जीवन नै बदल्न सक्छ ।

काठमाडौंमा आमाबुवा र स्थान व्यवस्थापन

पछिल्ला दृश्यहरूमा आमाबुवा गाउँबाट काठमाडौंमा छोराको घरमा आउँछन् । सीमित ठाउँमा फर्निचर मिलाएर आमाबुवालाई सहज बनाउने प्रयास गरिन्छ । यो क्षेत्रफल र स्थान व्यवस्थापन को राम्रो उदाहरण हो । यही क्रममा नीर शाहले निभाएको बुवाको पात्र बाहिर हिँड्न निस्किन्छ । तर घर फर्कँदा उहाँ अलमलिनुहुन्छ, किनभने उहाँसँग त्यस स्थानको स्पष्ट मानसिक नक्सा हुँदैन । आफू कहाँ हुनुहुन्छ र घर कहाँ छ भन्ने थाहा नहुँदा देखिएको यो अलमलले समन्वय ज्यामिति (कोअर्डिनेट ज्योमेट्री) दैनिक जीवनमा कति उपयोगी छ भन्ने कुरा देखाउँछ ।

गाउँमा अनुमानको गणित

गाउँका दृश्यहरूमा बुद्धि तामाङले बालीको हेरचाह गर्ने, कीटनाशक छर्ने, गाईवस्तु हेर्ने तथा नीर शाहले मह संकलन गर्ने र डोको बुन्ने दृश्यहरू देखिन्छन् । यी सबै काममा अनुमानको गणित प्रयोग हुन्छ । किसानले कति क्षेत्रफलमा कति कीटनाशक चाहिन्छ भन्ने अनुमान गर्छ भने शिल्पकारले डोको बुन्दा सही नाप र कोण मिलाउँछ । यी दृश्यहरूले देखाउँछन् कि दैनिक जीवनमा जटिल सूत्रभन्दा पनि अनुमान गर्ने क्षमता नै धेरै उपयोगी हुन्छ ।

विदेशको कमाइ र बीजगणित

फिल्मको अन्त्यतिर महेश त्रिपाठीले निभाएको कान्छो छोरा विदेशमा कमाएको पैसाबारे सोच्दै भविष्यको योजना बनाउँछ । यसले वित्तीय योजनामा बीजगणितको महत्व देखाउँछ । निश्चित समय, निश्चित बचत दर र विभिन्न खर्चलाई ध्यानमा राखी भविष्यको योजना बनाउनु भनेको बीजगणितकै व्यावहारिक प्रयोग हो । यसले स्पष्ट गर्छ—सम्पत्ति निर्माण भाग्यले होइन, अनुशासित गणितीय सोचले सम्भव हुन्छ ।

नयाँ दृष्टिकोण

‘परान’ फरक दृष्टिकोणबाट हेर्न सकिने उत्कृष्ट चलचित्रको उदाहरण हो । चलचित्रले सामाजिक र भावनात्मक सन्देश दिन्छ भन्ने हामी सबैलाई थाहा छ । तर अब हामीले फिल्मलाई गणितको दृष्टिले पनि हेर्न सिक्नुपर्छ । फ्रेमको बनावट होस्, कथाको मोड होस् वा दैनिक जीवनका साना काम—सबैको पछाडि गणितका आधारभूत सिद्धान्त लुकेका छन् । के तपाईंले पनि यो भावनात्मक यात्राभित्र लुकेका यी गणितका पक्षहरू देख्नुभयो ? यी कुराहरू बुझ्न सकेपछि फिल्मको कलात्मकता र वास्तविक जीवनसँगको सम्बन्ध अझ गहिरो रूपमा महसुस गर्न सकिन्छ ।

(लेखक दिवेश बठिजा एम्बार्क अनम्याथका संस्थापक हुन् ।)